Bellum Romanum. Sakralność wojny i prawa rzymskiego

Bellum Romanum. Sakralność wojny i prawa rzymskiego

Autor: Mieczysław S. Popławski

  • Wydawnictwo: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
    Data wydania: 2011
    ISBN 978-83-7702-356-3
  • Wydanie: papierowe
    Oprawa: miękka
    Liczba stron: 279

Ukazująca się po niemal dziewięćdziesięciu latach reedycja książki prof. Mieczysława Popławskiego (1893-1946) Bellum Romanum. Sakralność wojny i prawa rzymskiego ma na celu przypomnienie postaci tego wybitnego, przedwcześnie zmarłego polskiego uczonego, którego dorobek naukowy, stosunkowo mało znany, stanowi istotny wkład w rozwój rodzimej filologii klasycznej, a także badań nad historią starożytną w aspekcie religioznawczym i historycznoprawnym. Posługując się metodą porównawczą, Popławski uwzględnia zarówno ustalenia wybitnych przedstawicieli ówczesnej nauki (m.in. A. von Domaszewski, S. Reinach, M. Rostowcew), solidnie poparte świadectwami autorów starożytnych (Liwiusz, Owidiusz), jak i dorobek współczesnej etnologii i antropologii (B. Malinowski).

informacja wydawcy

Mieczysław S. Popławski należy do kategorii przedwojennych starożytników, którzy dzisiaj zdają się być nieco zapomniani. Jakże niesłusznie! Wprawdzie nie napisał równie monumentalnej syntezy co Kazimierz Morawski (literatura rzymska) czy Ludwik Piotrowicz (dzieje Rzymu), a z grona polskich badaczy przybyłych z Petersburga po wybuchu rewolucji październikowej bardziej znany stał się Tadeusz Zieliński, ale jego publikacje w pełni przetrwały próbę czasu i jeszcze dziś są w stanie dostarczyć czytelnikowi wielu inspiracji. Warto nadmienić, że Popławski miał przez lata okazję pracować pod kierunkiem Michaiła Rostovtzeffa (Rostowcewa), co w tamtych czasach miało odpowiednią siłę wyrazu.

Po przybyciu do Polski Popławski rozpoczął pracę na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, z którym w różnych formach był związany do śmierci w 1946 r. Bellum Romanum to jego pierwsza książka, choć podtytuł Sakralność wojny i prawa rzymskiego nie oddaje w pełni nowatorstwa jej treści. Nie jest to bowiem praca, która mieściłaby się w granicach religioznawstwa, ani nawet romanistyki. Pierwotnie ukazała się w 1923 r. Autor przeprosił czytelników, że z uwagi na zawieruchę wojenną i ucieczkę do Polski nie mógł wykorzystać wszystkich niezbędnych pozycji, ale szczerze powiedziawszy w ogóle nie da się tego stwierdzić, co świadczy o fenomenalnej pamięci piszącego.

Badając sakralny wymiar wojny w świecie rzymskim Popławski przyjął metodę porównawczą znaną ze Złotej gałęzi George’a J. Frazera. W kolejnych rozdziałach opisał: clarigatio (rytuał wypowiadania wojny), devotio (poświęcanie się bogom w zamian za zwycięstwo), vota (fundacje i dary dedykowane bogom), triumf i foedus (sojusz zawierany z innym ludem). Wyjaśnił ich istotę i starał się dociec źródeł. Poszukując możliwych do wykorzystania analogii, sięgnął nawet po opisy etnograficzne odnoszące się do… Słowiańszczyzny. Wszystko po to, aby odnaleźć indoeuropejskie, a przez to uniwersalne korzenie rzymskich instytucji sakralno-prawnych.

Podjęta przez autora problematyka jest bardzo trudna pod względem interpretacyjnym, albowiem sami Rzymianie zazwyczaj nie wiedzieli jakie są źródła wymienionych instytucji. W natłoku erudycyjnych rozważań Popławskiego przez cały czas trzeba więc zachować świadomość, że mamy do czynienia z mniej lub bardziej prawdopodobną, ale jednak interpretacją. Dostrzegalny jest silny – nawet jeśli głównie pośredni – wpływ koncepcji Edwarda B. Tylora i Émile’a Durheima, objawiający się poszukiwaniami badawczymi zbaczającymi w kierunku chtonizmu, totemizmu i magii. Gdyby książka ukazała się później, prawdopodobnie większy wkład intelektualny w jej powstanie miałby Bronisław Malinowski.

Aby dać pewne wyobrażenie na temat obszarów, w których poruszał się Popławski, można wymienić analizę znaczenia poszczególnych zwyczajów przez pryzmat symboliki ziemi, drewna, barwienia krwią, wzmacniania przy jej pomocy żywych, nakrywania głowy, stosowania wełny czy skór zwierzęcych. Pojawiły się nawet rozważania na temat rytualnego „zjadania boga” i wyrażania go poprzez znaki bojowe. Wszystko to przy imponującej znajomości przekazów źródłowych i sprawnym poruszaniu się we współczesnej autorowi tematyce etnograficznej. Nawet jeśli innym polskim badaczom również zdarzało się podążać podobną drogą (np. Stefanowi Czarnowskiemu), nie wspominając już o uczonych zachodnich, to i tak Bellum Romanum stanowi bardzo interesującą próbę znalezienia „prymitywnych” korzeni rzymskich instytucji religijno-wojenno-prawnych, wciąż zaskakującą nowatorskimi wnioskami.

W toku przygotowywania reedycji uwspółcześniono polszczyznę tam, gdzie uznano to za konieczne, zachowując jednak typowy dla Popławskiego sposób konstruowania wywodów.

Inicjatywa pracowników KUL zmierzająca do ponownego wydania Bellum Romanum była strzałem w dziesiątkę, bo dzięki temu nie tylko przywrócono pamięć o wybitnym polskim starożytniku, ale udostępniono również jego ważną książkę nowemu pokoleniu odbiorców. Choć posiadam przedwojenne wydania prac Popławskiego, to uważam że bezwzględnie należałoby wznowić Polityczną publicystykę w dobie Cezara i Augusta i zredagować tom zawierający jego wybrane publikacje, a w szczególności drukowane w formie broszur referaty konferencyjne. W przypadku Bellum Romanum aktualność takich czy innych spostrzeżeń ma znaczenie drugorzędne – znacznie ważniejsze jest pokazanie innego podejścia do badania historii i korzyści płynących z naturalnej, niewymuszonej interdyscyplinarności.

Jeśli ktoś uważa, że szerokie uwzględnianie dorobku przedstawicieli nauk społecznych w badaniach prowadzonych nad starożytnością jest tendencją, która narodził się w ciągu ostatnich lat, to Bellum Romanum szybko uzmysłowi mu, że czyniono to już z powodzeniem przed wybuchem II wojny światowej. I to również w naszym kraju!

Wartość merytoryczna
Atrakcyjność treści
Poziom edytorski
OCENA
Wydana po raz pierwszy w 1923 r. książka Mieczysława S. Popławskiego traktuje na temat religijnego kontekstu funkcjonowania wybranych rzymskich zwyczajów wojennych. Autor starał się objaśnić go poprzez zastosowanie metody porównawczej, obficie czerpiąc z dokonań antropologów kulturowych.

Autor

(ur. 1985) historyk starożytności, doktor nauk humanistycznych, autor pięciu opracowań, współautor jednego oraz autor ponad trzydziestu artykułów naukowych i popularnonaukowych. Interesuje się przede wszystkim dziejami republiki rzymskiej i ludów północnego Barbaricum, jak również metodologią badań historycznych.
Google+