Żołnierz rzymski

Żołnierz rzymski

Autor: G.R. Watson

  • Tłumaczenie: Paweł Grysztar
    Tytuł oryginału: The Roman Soldier
    Wydawnictwo: NapoleonV
    Data wydania: 2014
    ISBN 978-83-7889-190-1
  • Wydanie: papierowe
    Oprawa: twarda
    Liczba stron: 194
Wiele książek (…) zostało napisanych na temat armii rzymskiej, a nie ma co wątpić, że będzie ich jeszcze więcej (…). Celem kolejnych stron nie jest, aby porównywano je z tymi pracami. „Żołnierz rzymski” to raczej próba opisania armii rzymskiej z punktu widzenia samego żołnierza, gdzie główny nacisk położono na stopnie poniżej centuriona, w których to szarżach większość żołnierzy służyła przez całą swoją karierę wojskową. z przedmowy

Lata 60. XX w. przyniosły znaczne ożywienie wśród brytyjskich historyków zajmujących się wojskowością rzymską, co było zwiastunem rychłego przejęcia przez nich roli zarezerwowanej dotąd dla niemieckich badaczy. To właśnie wówczas ukazały się niezwykle ważne artykuły P.A. Brunta oraz monografie autorstwa H. Russella Robinsona, G. Webstera i G.R. Watsona. Tę ostatnią przetłumaczono niedawno na język polski, co należy uznać za inicjatywę ze wszech miar godną pochwały. Wyjątkowość pracy Watsona polegała na tym, że skupił się on nie tyle na organizacji armii rzymskiej czy jej dokonaniach bojowych, lecz na warunkach pełnienia służby wojskowej, począwszy od szeregowego legionisty na centurionie skończywszy. Choć trudno uznać jego książkę za w pełni wpisującą się w nurt historii społecznej, gdyż brytyjski uczony potraktował obrany temat dość zachowawczo, to stanowi ona pierwsze dzieło tego typu, zaliczane dziś do bezwzględnej klasyki, od którego każdorazowo rozpoczyna się badania poświęcone rzymskim żołnierzom okresu cesarstwa (ten bowiem okres interesował Watsona najbardziej).

Po krótkim przedstawieniu organizacji sił zbrojnych od Augusta do Dioklecjana oraz obowiązującej wewnątrz nich hierarchii, Watson prezentuje kolejno takie zagadnienia jak: formy zaciągu, szkolenie, pobory, nagrody i kary, regulacja małżeństw, religia, itp. Szczególnie dużo uwagi poświęca kwestiom szkolenia i wynagrodzeń, choć w odniesieniu do tego pierwszego tematu można zadać pytanie, czy aby zbyt mocno nie zawierzył informacjom przekazanym przez Wegecjusza, których status jest przecież bardzo niepewny (co Watson sam przyznał w części dotyczącej wykorzystanych źródeł). Brytyjski uczony nie silił się na zbędne efekty literackie, od razu serwując czytelnikowi konkrety. Sprawiło to, że książka jest stosunkowo krótka (154 strony tekstu właściwego w oryginalnym wydaniu, 166 w polskim), ale też należy pamiętać o jej prekursorskim charakterze.

Nie ukrywam, że taki sposób uprawiania historii wojskowości bardzo mi odpowiada, ponieważ przesadne skupienie się na wodzach i kampaniach spycha na drugi plan tego, kto w tym wszystkim odgrywa kluczową rolę – żołnierza. Oczywiście można zarzucić Watsonowi, że uchylił się od podjęcia problematyki zaopatrzenia (nie od dziś wiadomo, że największy wpływ na przebieg działań wojennych mają: jedzenie, buty i pogoda) czy relacji z ludnością cywilną (armia nigdy nie stanowi przecież zamkniętej instytucji, całkowicie odciętej od społeczeństwa, a już szczególnie nie można tego powiedzieć o armii rzymskiej!), ale do opublikowania niezwykle ważnego artykułu R. MacMullena (The Legion as a Society) miało upłynąć jeszcze 15 lat (pierwsze wydanie książki Watsona ukazało się w 1969 r.) i wydaje się, że światek historyków wojskowości nie był jeszcze gotowy na rozszerzenie swoich perspektyw badawczych. Niekwestionowaną zasługą autora recenzowanej pozycji jest zatem to, że pochylił się nad często anonimowym żołnierzem, nie traktując go jako cyfry w rubryce statystycznej, co tak często zdarza się dzisiejszym, pozbawionym wyobraźni badaczom wojskowości.
Niestety, najsłabszymi stronami opracowania są tłumaczenie i redakcja. Można się bowiem natknąć na informacje, że armią rzymską dowodził „generał”, przed osiągnięciem purpury Teodozjusz był „hrabią”, nadawane w nagrodę armillae (bransolety) były „opaską”, itp. Zwracają uwagę także: zupełnie dowolne stosowanie kursywy, brak konsekwencji dotyczącej form zapisu (np. „procenty” i „%”), literówki… Sytuację pogarszają przypisy merytoryczne, które często zawierają błędy. Przykładowo, tłumacz stara się definiować republikański stan ekwicki przez pryzmat form zarobkowania, tymczasem ekwici to członkowie rodzin zaliczanych do 18 centurii ekwickich, a sposób zdobywania przez nich pieniędzy nie miał żadnego znaczenia (zresztą, jak wykazał C. Nicolet, większość z nich utrzymywała się z posiadłości ziemskich, a nie operacji finansowych, jak sugeruje tłumacz). Co więcej, August wcale nie był tym, który dokonał jego formalizacji. Idąc dalej, M. Dobson nie mógł publikować swoich artykułów głównie na łamach Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (ANRW), co wynika z charakteru tego wydawnictwa, nie będącego czasopismem. Wydawca powinien poważnie natrzeć uszu osobom odpowiedzialnym za tłumaczenie i redakcję tekstu, ponieważ błędy zdarzają się każdemu, ale ich liczba w tym przypadku przekracza dopuszczalny poziom. Dochodzi nawet do wypaczenia oryginalnych myśli autora, jak np. w sytuacji, gdy tłumacz dopisuje słowo „żołd” w odniesieniu do republikańskiego stipendium (tu w formie: „stypendium”), które żołdem jako żywo nie było, o czym Watson dobrze wiedział. Szkoda także, że pominięto występujący w angielskim wydaniu indeks.

Podsumowując, mam mieszane uczucia co do recenzowanej pozycji. Z jednej strony jest ona bardzo ważna dla badaczy wojskowości antycznego Rzymu, w związku z czym udostępnienie jej szerszemu gronu czytelników zasługuje na pochwałę. W znacznej części nie straciła także na aktualności i została bardzo gustownie wydana. Z drugiej jednakże osoby odpowiedzialne za jej polskojęzyczną wersję popsuły mi całą radość z czytania. Trudno mi zatem dokonać jednoznacznej oceny tej pozycji, a zatem każdy czytelnik będzie musiał tego dokonać we własnym zakresie.

Kategorie wiekowe: , ,
Wydawnictwo:
Format:
Wartość merytoryczna
Atrakcyjność treści
Poziom edytorski
OCENA
G.R. Watson był autorem pierwszej monografii przedstawiającej w możliwie kompleksowy sposób warunki służby rzymskich żołnierzy okresu pryncypatu. Ta pionierska synteza po dziś dzień stanowi jedną z podstawowych pozycji widniejących na półce każdego badacza wojskowości rzymskiej.

Autor

(ur. 1985) historyk, doktor nauk humanistycznych (specjalizacja: historia starożytna), autor czterech opracowań monograficznych i ponad dwudziestu artykułów naukowych. Interesuje się przede wszystkim antyczną wojskowością, metodologią badań historyczno-wojskowych, antropologią ludów barbarzyńskich oraz mechanizmami kontroli społecznej.
Inline
Inline
Google+